იბერიის სამეფოს წარმართული ღვთაებები
”ღმერთნი მამათა ჩვენთანი გაცი და გაიმი”

ქართული წარმართული პანთეონის ღვთაებებიდან ყველაზე ბუნდოვანი და გაურკვეველი გაცისა და გაიმის ეტიმოლოგია და წარმომავლობაა. ქართული წერილობითი წყაროები გაცისა და გაიმის მცხეთაში შემოყვანას და მათ ქართლში დამკვიდრებას აზოს სახელს უკავშირებენ: “ხოლო ესე აზოÁ წარვიდა არიან ქართლად, მამისა თვისისა და წარმოიყვანა რვაÁ სახლი და ათნი სახლნი მამამძუძეთანი და დაჯდა ძუელ მცხეთას და თანაჰყვანდეს კერპნი ღმრთად გაცი და გა”. როგორც წერილობითი წყაროებიდან ჩანს, გაცი და გა (გაიმი) აზოს მიერ შექმნილი ღვთაებები არ არიან; ისინი მანამდეც იყვნენ ქართლის მცხოვრებლებისათვის ცნობილი, აკი “მოქცევაი ქართლისაი” გაცის და გაიმს “ძველნი ღმერთნი მამათა ჩვენთანი”-ს უწოდებს. წმ. ნინოს ცხოვრებაში ამ კერპების აღწერილობაცაა დაცული: “და კუალად იყო მარჯუენით მისსა კაცი ოქროსი და სახელი მისი გაცი: და მარცხენით მისსა უდგა კაცი ვერცხლისა და სახელი მისი გაიმ”. თუმცა ქართლის ცხოვრების სხვადასხვა რედაქციებში, როდესაც აზოს მიერ გაცისა და გას (გაიმის) კერპთა თაყვანისცემის შემოღების შესახებაა საუბარი, ორივე კერპი ვერცხლისად იწოდება. მარიამ დედოფლისეულ ქართლის ცხოვრების ნუსხაში ვკითხულობთ: “და შექმნა: ორნი კერპნი ვერცხლისანი”; იგივეს ვკითხულობთ ანა დედოფლისეულ ქართლის ცხოვრების რედაქციაშიც. აქვე ისიც არის აღსანიშნავი, რომ მარიამ დედოფლისეულ და ანა დედოფლისეულ ქართლის ცხოვრებებში, აზოსთან დაკავშირებულ თხზულებებში კერპთა სახელები არ იხსენიება. 
გაცსა და გაიმს “მეფეთა ცხოვრება” პირველად, აზოსთან მიმართებაში იხსენებს. ამის შემდეგ მათ უკვე წმინდა ნინოს ცხოვრების ამსახველ წერილობით წყაროში ვხვდებით ღვთაება არმაზის გვერდით, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ ეს კერპები მეფე ფარნავაზისა და შემდგომი ფარნავაზიანების დროსაც უნდა არსებულიყო, წინააღმდეგ შემთხვევაში “წმინდა ნინოს ცხოვრების” ავტორისათვის ისინი უცნობი იქნებოდნენ.
ქართული წარმართული პანთეონის საკითხებზე მომუშავე მეცნიერთა ნაწილი ერთი აზრისაა გაცისა და გაიმის წარმომავლობის შესახებ და ისინი ადგილობრივ, ქართულ ღვთაებებად მიაჩნიათ. ივ. ჯავახიშვილი გაცთან და გაიმთან დაკავშირებით შენიშნავდა: “ქართველებს თავიანთი პირვანდელი სამშობლოდან თან ორი უძველესი მამაპაპეული სალოცავი და ღვთაება კერპი მოუტანიათ. ყველა დანარჩენი კერპები მერმინდელი შენაძენი და აღმართული ღვთაებები ყოფილან.” წერილობით წყაროში ნახსენები ციტატა: “გაცი და გა კერპნი მამათა ჩვენთანი არიან ქართლიდან”, ს. ჯანაშიას განმარტებული აქვს ასე, რომ ღმერთები, რომლებსაც თაყვანს სცემდნენ ქართველთა წინაპრები არიან ქართლიდან. როდესაც გ. მელიქიშვილი წერდა “მოქცევაი ქართლისაის” ცნობაზე არიან ქართლიდან ქართველების წინაპრების გადმოსახლების შესახებ, მან გამოყო წარმართული პანთეონის ორი ჯგუფი: არიან ქართლიდან მოსულების ღმერთები (გაცი და გა) და ადგილობრივი მცხოვრებლების (არმაზი და ზადენი). იქვე მეცნიერი აკონკრეტებს, რომ “სინამდვილეში არმაზი და ზადენი იყვნენ ღმერთები მოსული მოსახლეობისა (ხალხისა), გაცი და გა, კი უფრო სარწმუნოა ადგილობრივებისა. “გაცი და გა უნდა ვაღიაროთ ადგილობრივ ღვთაებებად (და არა არმაზი და ზადენი). მესხი მოსულების პანთეონის შერწყმაზე ადგილობრივი მოსახლეობის პანთეონთან უნდა მიუთითებდეს ის გარემოება, რომ გაცისა და გასთვისაც იქნა განკუთვნილი ადგილი ოფიციალურ პანთეონში... მოქცევაი ქართლისაი არმაზის კერპის აღწერის დროს აღნიშნავს, რომ “მის მარჯვნივ იდგა ქანდაკება ოქროსი და სახელი მისი გაცი, მის ხელმარცხნივ იდგა კერპი ვერცხლისა და სახელი მისი გა”. მსგავსი შერწყმა პანთეონში შესაძლოა ასახავს მესხური ელემენტის შერწყმას ადგილობრივ მოსახლეობასთან. მეცნიერთა მეორე ნაწილი კი გაცსა და გას ახლო აღმოსავლურ სამყაროს უკავშირებდა. ნ. მარს გაცი და გა სემიტურ ღვთაებებად მიაჩნდა, “რომლებიც ჩრდილოეთ სემიტებში იყო გავრცელებული და რომელთა სახელებიც ქართველებში მწიგნობრული გზით გაჩნდა”. ნ. მარი შეეცადა აეხსნა მოცემულ ღვთაებათა ეტიმოლოგია. ღვთაება გა მეცნიერმა სემიტ ხალხს დაუკავშირა და პარალელი კერპ ასტარტესთან გაავლო, რომელიც, მისი აზრით, ჩვენში წიგნიერი გზით უნდა შემოსულიყო, რაზეც მისი მეორე ფორმა _ გაიმი მიუთითებს. გაცი კი ასურული ღვთაება გატის ფარდ სახედ მიიჩნია, რადგან ის ბერძნულშიც ამ ფორმით ყოფილა შენარჩუნებული.
მ. წერეთელი, ნ. მარის მსგავსად, მცირე აზიას უკავშირებდა გაცისა და გაიმის წარმომავლობას, თუმცა, ნ. მარისაგან განსხვავებით, ქართული გაცი ყათედ მიიჩნია (ეს უკანასკნელი “სირიელთა ღმერთი იყო მამრობითი სქესისა, იგივე მცირე აზიის ღმერთი ატისი”). გაიმი კი, მეცნიერის აზრით, “ხეთელთა ღმერთი იყო, სემიტურ პანთეონში გადასული”.
გაცისა და გას წარმომავლობას ხეთურ-ლუვიურ სამყაროს უკავშირებდა გრ. გიორგაძეც. ქართული გაცის პარალელად მან ხეთური ხაცი, ტაროსის ღვთაება მიიჩნია. ხაცი, ისევე როგორც გაცი, ავტორის მითითებით, ხეთურ ლექსიკასა და ტოპონიმიკაშიც დასტურდება. ასევე ხეთურ-ხურიტულ სამყაროს დაუკავშირა არმაზის მარცხნივ მდგომი კერპი გა (გაიმი). გრ. გიორგაძეს ასეთი ვარაუდის საფუძველს ისიც აძლევდა, რომ მან ქართულ წერილობით წყაროებში მოხსენიებულ არმაზის აღწერილობას მცირე აზიურ (ხეთურ-ხურიტულ) ომისა და ტაროსის (თეშუბის) ღვთაებებთან მოუძებნა პარალელი. ხეთურ ტრიადაში ტაროსის მცველ ღვთაებად ხაცი იხსენიება, მსგავსად არმაზის გვერდით მოხსენიებული გაცისა. გ. გიორგაძე თავის ამ მოსაზრებას იმით ასაბუთებდა, რომ ექვთიმე მთაწმინდელის “მცირე სჯულის კანონში” ქართველთა წარმართ ღვთაებათა შორის მხოლოდ ბოჩი, გაცი, ბადაგონ და არმაზ არიან მოხსენიებული. ამასთანავე მარიამ დედოფლისეულ ქართლის ცხოვრებაში, საწინააღმდეგოდ ექვთიმე მთაწმინდელის ცნობისა, არმაზის გვერდით მხოლოდ “კერპი ოქროსა... გაიმაა” ნახსენები: “და კუალად იყო: მარჯუენით: მისსა: სხუა კერპი ოქროსა: სახითა: კაცისათა: მდგომარე და სახელი მისი გაიმაა რომელნი იგი ღ’თად უჩნდა ერსა”.
სავარაუდოდ გაცი და გაიმი ქართველთა წინაპრების მიერ მოტანილი ღვთაებებია, რომლებმაც ადგილობრივ წარმართულ პანთეონში სხვა ღვთაებებთან ერთად მყარად დაიმკვიდრეს ადგილი. ლეონტი მროველი “მეფეთა ცხოვრებაში” არმაზის სახელს სპარსულ სამყაროს უკავშირებს, მაშინ როდესაც წმინდა ნინოს ცხოვრებაში გაცი და გაიმი “ძუელნი ღმერთნი მამათა ჩუენთან”-ად იწოდებიან. აღსანიშნავია ისიც, რომ ფარნავაზი ქართლის სამეფოს სათავეში აზოს დამარცხების შემდეგ მოდის, ამ უკანასკნელს კი ლეონტი მროველი “მუქ ფერებში” გვიხატავს. ფარნავაზი ქართლის სამეფოს სათავეში მოსვლის შემდეგ რიგ რეფორმებს ატარებს, რომელთა შორის არმაზის კერპის თაყვანისცემის შემოღებაცაა, ანუ “რელიგიური რეფორმა”. ლეონტი მროველთან არაფერია ნათქვამი იმაზე, შეეხო თუ არა ფარნავაზის “რელიგიური რეფორმა” აზოს მიერ შემოტანილ კერპებს, მხოლოდ “წმინდა ნინოს ცხოვრებიდან” ვიგებთ, რომ გაცისა და გაიმის კერპები მოთავსებული იყვნენ მთავარი ღვთაება არმაზის გვერდით და ერთგვარ ტრიადას ქმნიდნენ, რომელსაც გრ. გიორგაძემ “არმაზული ტრიადა” უწოდა. ამასთანავე, ქართული წერილობითი წყარო რამდენჯერმე ხაზს უსვამს გაცისა და გას წარმოშობას და მათ შექმნას ქართველთა წინაპრებს მიაწერს. მაშასადამე, აზოს დამარცხებისა და ქართლის სამეფოს სათავეში ფარნავაზის მოსვლის შემდეგ გაცსა და გას არსებობა არ შეუწყვეტიათ, შესაძლოა იმიტომაც, რომ ისინი ქართველთა უძველესი ღვთაებები იყვნენ და მათი სპარსული ღვთაებებით ჩანაცვლება კი არ მოხდა, არამედ ადგილობრივი ქართული ღვთაებების შერწყმა მოხდა სპარსულთან. გრ. ქავთარიას მოსაზრებით: “აზონის კერპები ქრისტიანობის გავრცელების ხანაში იწოდებოდნენ: “ძულენი ღმერთნი მამათა ჩუენთანი.” ლეონტი მროველის მიერ მათი ამ სიტყვებით მოხსენიება ნათელს ხდის, რომ აზონის ღვთაებანი ძალით დანერგილ კერპებს არ წარმოადგენდნენ. ამაზე მეტყველებს ის ფაქტიც, რომ რელიგიურ რეფორმატორს ფარნავაზს, გაცისა და გაიმის კანონიკურობის საკითხი არ დაუსვამს. ისინი დატოვა, ოღონდ მათზე მაღლა დააყენა არმაზის კერპი. ცხადია, ქართულ გარემოში ფართოდ გავრცელებული წარმოდგენები, რომელთა წარმომავლობაც, დასაშვებია, მომდინარეობდა არიან ქართლიდან და ცნობილი იყო ქართველთა დიდი ნაწილისათვის, აზონმა აიყვანა უმაღლეს რანგამდე.
თუმცა, მარტო ეს ფაქტები არ კმარა იმისათვის, რომ გაცი და გა ადგილობრივ, ქართული წარმოშობის ღვთაებებად მივიჩნიოთ, მით უმეტეს, რომ გვიანდელ ხალხურ გადმოცემებში, ტრადიციებში ასეთი სახელის მქონე ღვთაებები არ გვხვდება, არც იმის ფაქტები გაგვაჩნია, მათთვის რამე სალოცავი დაედგათ. საქართველოში არ დასტურდება ტოპონიმიკური ადგილები, რომლებიც გაცისა და გაიმის (გას) სახელთან შეიძლება დაგვეკავშირებინა, განსხვავებით არმაზისგან, ზადენისგან. ლეონტი მროველი ამ კერპების ქართლში დამკვიდრებას აზოს უკავშირებს და მათ ოქროსა და ვერცხლის კერპებად მოიხსენიებს.
თუმცა, ქართლის ცხოვრების სხვადასხვა რედაქციის “მეფეთა ცხოვრების” ნაწილში ორივე კერპი ვერცხლისად იწოდება; ამასთანავე ანა და მარიამ დედოფლისეულ ქართლის ცხოვრების რედაქციებში, როდესაც აზოს მიერ ამ კერპების ქართლში დამკვიდრებაზეა საუბარი, გაცისა და გაიმის სახელები არ იხსენიება _ “და შექმნა კერპნი ვერცხლისანი განწმენდად”; შატბერდის კრებულში კი, როდესაც აზოსთან დაკავშირებით ამ კერპებზეა საუბარი, მხოლოდ მათი სახელები იხსენიება: “და თანაჰყვანდეს კერპნი ღმრთად გაცი და გა”; წმინდა ნინოსთან დაკავშირებულ თხზულებებში, კერპის სახელებთან ერთად, ვიგებთ იმასაც, თუ რომელი ძვირფასი ლითონებისგან იყვნენ შექმნილნი: “და კუალად იყო მარჯუენით მისსა კაცი ოქროსი და სახელი მისი გაცი: და მარცხენით მისსა უდგა კაცი ვერცხლისა და სახელი მისი გაÁმ, რომელნი იგი ღმრთად უჩნდეს ერსა მას ქართლისასა”. “წმინდა ნინოს ცხოვრებიდან” კი მათ სქესსაც ვიგებთ _ ისინი მამაკაცი ღვთაებები ყოფილან.
საერთაშორისო სიმბოლიკის მიხედვით, ლითონის სიმბოლიკაში ვერცხლი მთვარესთანაა კავშირში, ვერცხლი არის მთვარის, ქალის ციური ნიშანი, ღვთაება არტემიდას _ მთვარის ღვთაების ატრიბუტი, ასევე მეფეთა ლითონი. ასოციაციის გამო მთვარის შუქთან, მას ადარებენ იმედის სინათლესთან და სიბრძნესთან. ოქრო კი ადრეულ სტადიაში მზესთან ასოცირდებოდა.
მისი ასოციაციის გამო მზესთან ოქრო მამაკაცური საწყისის სიმბოლოდ ითვლებოდა. ჩვენს შემთხვევაში, “წმინდა ნინოს ცხოვრება” გაცს ოქროს მამაკაც კერპად წარმოგვიდგენს, რაც სრულიად შეესაბამება სიმბოლიკის მიხედვით მის მზესთან და მამაკაცურ საწყისთან დაკავშირებას, თუმცა თუ შატბერდის კრებულში, ქართლის ცხოვრების ძველ სომხურ თარგმანსა და ანასეულ ნუსხაში გაცი ოქროს კერპად წარმოგვიდგება, მარიამისეულ ნუსხაში ოქროს კერპად გაიმია მოხსენიებული. ვახუშტი ბატონიშვილი კი ამ ფაქტს ნაკლებ მნიშვნელობას ანიჭებდა, რადგანაც ერთგან ის ხაზგასმით მიუთითებდა: “აზონ... ქმნა კერპნი დიდნი _ გაცი ოქროსა და გაიმ ვერცხლისა”. მეორეგან კი, როდესაც არმაზის კერპს და მის თანამდევ ღვთაებებს აღწერს, ამბობს: “არმაზის იმიერ და ამიერ იყო გაიმ და გაციმ ოქროსი და ვერცხლისა”.
წმინდა ნინოს ცხოვრება ძვირფას ცნობებს გვაწვდის გაცისა და გაიმის ღვთაებრივი ფუნქციების შესახებ. “მოქცევაი ქართლისაის” სხვადასხვა რედაქცია მათ “ყოველთა დაფარულისა გამომძიებელნს” უწოდებს. ანა დედოფლისეულ ქართლის ცხოვრებაში კი ვკითხულობთ: “ყოვლისა წარუვალისა გამომეძიებელნი, ძუელნი ღმერთნი მამათა ჩვენთანი გაცი და გაიმ”; ქართლის ცხოვრების ძველი სომხური თარგმანიდან კი ვიგებთ, რომ “ჩვენი მამების ძველი ღმერთები, გაიმი და გაციმი... მზის აღმომაბრწყინვებლები და წვიმათა მომცემლები და ქვეყნის ნაყოფთა აღმომაცენებლები” ყოფილან. ერთი შეხედ-ვით, გაცს უნდა შეესაბამებოდეს “ქართლის ცხოვრების” ამ რედაქციაში დაცული “მზის აღმომაბრწყინვებელი”, მაგრამ “მოქცევაი ქართლისაის” სხვა ნუსხებში გაცისა და გაიმის ღვთაებრივი ფუნქცია მხოლოდ “ყოვლისა დაფარულის გამოძიება” ყოფილა. საინტერესოა, რომ ქართლის ცხოვრების ძველი სომხური თარგმანი, ღვთაებათა აღწერის დროს, არ იხსენიებს არც არმაზსა და არც ზადენს. საყურადღებოა ისიც, რომ ქართლის ცხოვრების ძველ სომხურ თარგმანში გაცი და გაიმისადმი ყველა ის ფრაზაა გამოყენებული, რომელიც სხვა რედაქციებში არმაზთან და ზადენთან მიმართებაშია გამოყენებული. ერთადერთი ეპითეტი, რომელსაც ქართლის ცხოვრების ძველი სომხური თარგმანი გაცთან და გაიმთან მიმართებაში არ ხმარობს “სოფლის მპყრობელია”, რაც თავისთავად იმას უნდა გულისხმობდეს, რომ გაცი და გაიმი არმაზის კულტის შემოღების შემდეგ უმაღლეს ღვთაებებად აღარ ითვლებოდნენ.

ქართულ წერილობით წყაროებში გაცის ფუნქციების გასარკვევად საკმაო ცნობები არ მოიპოვება, სიმბოლიზმის მიხედვით, ოქროს კერპის მზესთან დაკავშირება, არადამაჯერებელია და მის ღვთაებრივ ფუნქციებს გაურკვეველს ტოვებს, მით უმეტეს, თუ გავითვალისწინებთ იმასაც, რომ “წმინდა ნინოს ცხოვრება” ამ ორ ღმერთს “ყოვლისა დაფარულისა გამომძიებლებად” იხსენიებს, რაც არავითარ კავშირში არ უნდა იყოს მზესთან. საინტერესოა, რომ ქართული წარმართული პანთეონის ღვთაებების: არმაზის, აინინას პარალელები სომხურ არამაზ-დში და ანაიტიში, ნანეში შეიძლება დავინახოთ. მაგრამ სომხურ წარმართულ პანთეონსა და სომხურ წერილობით წყაროებში გაცისა და გაიმის (გას) სახელის მქონე ღვთაებები არ გვხვდება. ეს ასეც უნდა ყოფილიყო, რადგა-ნაც გაცი და გაიმი (გა) “ძუელნი ღმერთნი მამათა ჩვენთანი”, ანუ ქართველთა წინაპრების ღვთაებები ყოფილან. რამდენიმე სიტყვით შევეხოთ ღვთაება არმაზის საკითხს, რომლის გვერდითაც, წმინდა ნინოს ცხოვრების მიხედვით, იყვნენ მოთავსებული გაცი და გაიმი (გა). როგორც უკვე აღნიშნულია, მეცნიერთა ერთი ნაწილი ცდილობდა, არმაზი აჰურა-მაზდასთან, ტაროსთან ან მთვარის ღვთაება არმასთან დაეკავშირებინა, ამ შემთხვევაში საინტერესოა ს. მაკალათიას და კ. კეკელიძის მოსაზრებების ხაზგასმა, რადგან ისინი პირველები იყვნენ, ვინც შეეცადნენ წმინდა ნინოს ცხოვრებაში დაცული არმაზის კერპისთვის არა მარტო მისი ეტიმოლოგიის, არამედ აღწერილობის სტრუქტურის მიხედვით მოეძებნათ პარალელი, ასეთად კი ირანული ღვთაება მითრას მიხრ-იაშტებში ნახსენები აღწერილობა მიიჩნიეს. კ. კეკელიძე აღნიშნავდა: “ქართველები იცნობდნენ მითრაიზმს, პირველი _ იმიტომ, რომ მჭიდრო კავშირი ჰქონდათ მცირე აზიის ქვეყნებთან, II _ აჰურამაზდა-არმაზის რელიგია, განსაკუთრებით სასანიდების პერიოდში სახელმწიფო რელიგია იყო, III – მითრაიზმის წეს-ჩვეულებები დღესაც შემორჩა... ჯერ კიდევ ნ. მარმა აღნიშნა და მერე გერმანელმა მეცნიერმა ო. ფ. ვეზენდოკმა გაიმეორა, რომ ზადენი, რომელსაც ქართულ მატიანეში ყველგან არმაზის შემდეგ მეორე ადგილი უჭირავს და მის გვერდით ვხედავთ, უნდა იყოს ავესტის ყაზატა ან სპარსული ყაზადან, რაც კეთილ გენიას ნიშნავს, პირველყოვლისა მითრას; მეორე _ მაზდეანობამ კერპთაყვანისმცემლობა არ იცოდა საზოგადოდ, კერძოდ არსად არ აკეთებდნენ და არ სდგამდნენ აჰურამაზდას ან არმაზის კერპს. მიუხედავად ამისა, მემატიანის გადმოცემით, ქრისტიანობის შემოღებისას ჩვენში, მცხეთაში, თითქოს იდგა არმაზის კერპი, მხედრის ატრიბუტით, რომელიც ჩვენში წინაპრების სამლოცველოს შეადგენდა და რომელიც თითქოს სეტყვათა და მეხთატეხით შეიმუსრა... ამ გარემოებას ნ. მარი და ივ. ჯავახიშვილი ხსნიან მაზდეანობის ქართულ ნიადაგზე გადაგვარებითა და შეცვლით, მაგრამ სავარაუდოა, რომ მემატიანემ ტყუილად მონათლა არმაზის სახელითY ის კერპი, რომელიც ნამდვილად წარმოადგენდა მითრას გამოხატულებას. მითრა ყველა დღემდე აღმოჩენილ ბარელიეფზე წარმოდგენილია, როგორც მხედარი: მას ასხია სამხარი, თავზე ახურავს ჩაფხუტისებური ქუდი და ხელში უჭირავს ალესილი ხანჯალი, რომლითაც ის ხარს კლავს.”
წმინდა ნინოს ცხოვრების ავტორი შემდეგნაირად აღწერს ღვთაება არმაზს და მის თანამდევ ორ ღვთაებას: “დგა კაცი ერთი სპილენძისა, და ტანსა მას ეცუა ჯაჭÂ ოქროსი, და თავსა მისსა ჩაბალახი მყარი, და თუალნი ესხნეს ზურმუხტი და ბივრილი, და Ãელთა მისთა აქუნდა Ãრმალი ბრწყინვალე, ვითარცა ელვა იქცეოდა Ãელთა შინ _ უკეთუ ვინმე შეეხებიან, თავი თÂისი სიკუდილად განწირისა. . . და კუალად იყო მარჯუენით მისსა კაცი ოქროსი და სახელი მისი გაცი და მარცხენით მისსა უდგა კაცი ვერცხლისა, და სახელი მისი გაიმ”. გამომდინარე იქიდან, რომ იმ ქვეყნებში, სადაც ზოროასტრიზმი იყო გავრცელებული, არც აკეთებდნენ, არც დგამდნენ აჰურა-მაზდას კერპს, მისაღებია კ. კეკელიძის მოსაზრება, რომ “გულუბრყვილო მემატიანემ ტყუილად მონათლა არმაზის სახელით ის კერპი, რომელიც ნამდვილად წარმოადგენდა მითრას ბარელიეფის გამოსახულებას”.
“წმინდა ნინოს ცხოვრებიდან” ვიგებთ, რომ არმაზს “Ãელთა მისთა აქუნდა Ãრმალი ბრწყინვალე, ვითარცა ელვა, და იქცეოდა Ãელთა შინა. უკეთუ ვინმე შეეხებიან, თავი თÂისი სიკუდილად განწირის და იტყÂნ: “... ნუ უკუე პოოს ვინმე ბიწი და მცეს მე მახÂილი იგი, რომლისგან ეშინის ყოველსა” [61; 89]. სულ-ხან საბა ორბელიანის სიტყვის კონის განმარტებით _ ბიწი _ “კნინი რამე შერყვნილებაა”. ანუ მცირედი სიყალბეა, მითრა კი მიხრ-იაშტების მიხედვით არის ღვთაება, რომელიც სიცრუეს, სიყალბეს არავის პატიობს.
ამასთანავე, “წმინდა ნინოს ცხოვრებაში” აღწერილ ღვთაება არმაზს, მითრას მსგავსად ორი ღვთაება ახლავს. ქართველ მემატიანესთან ვკითხულობთ: “და კუალად იყო მარჯუენით მისსა კაცი ოქროსი და სახელი მისი გაცი და მარცხენით მისსა უდგა კაცი ვერცხლისა და სახელი მისი გაიმ”, მიხრ-იაშტები-დან კი ვიცით, რომ მითრას ორი ასეთი თანამდევი ღვთაება სროშა და რაშნუ ჰყავდა.
მიხრ-იაშტების მიხედვით, სროშა და რაშნუ მითრას ეხმარებიან მტრის ძლევაში . მითრას ხშირად გამოსახავდნენ სხვა ორი თანამდევი ღვთაების კაუტოსა და კაუტოპატის გარემოცვაში, რომელთაც ხელში ჩირაღდნები ეჭირათ და დილის და საღამოს ვარსკვლავებს განასახიერებდნენ. კაუტო და კაოტოპატი იყვნენ ამომავალი და ჩამავალი მზის განმასახიერებლები, როგორც იმედი და მწუხარება. კაუტოს ყოველთვის ხელთ ეპყრა მაღლა აწეული ჩირაღდანი, კაუტოპატეს პირიქით, ძირს დაშვებული. მათ სპარსული ტანისამოსი ეცვათ და ფრიგიული ქუდები ეხურათ.
თუ კ. კეკელიძის მოსაზრებას არმაზ-მითრას კერპების აღწერილობის სტრუქტურის იგივეობის შესახებ გავიზიარებთ, გაცისა და გაიმის პარალელი შესაძლოა სროშასა და რაშნუში ან კაუტოსა და კაუტოპატში დავინახოთ, თუმცა ასეთი სახელის მატარებელი ღვთაებები ქართული წარმართული პანთეონისათვის, წერილობითი წყაროებისათვის, ხალხური ფოლკლორისათვის უცნობია. მიუხედავად ამისა, შესაძლებელია სროშას და რაშნუს ღვთაებრივი ფუნქციების შედარება გაცისა და გაიმის ღვთაებრივ ფუნქციებთან, რომელთაც ქართული წერილობითი წყარო ყოვლისა დაფარულისა გამომძიებლებს უწოდებს, რაც შეიძლება გავიგოთ, როგორც მართლმსაჯულები, ან მოსამართლეები _ ეს კი სროშასა და რაშნუს მოვალეობებშიც შედის. მეორე მხრივ, პარალელის გავლება შეიძლება კაუტოსა და კაუტოპატთანაც, რომლებიც ამომავალ მზესა და მთვარეს განასახიერებდნენ; ჩვენს შემთხვევაში კი ოქროს გაცის და ვერცხლის გაიმის სიმბოლიკური განმარტებაც იგივეა.
ქართლში ზოროასტრული პანთეონის შემოსვლამდე, არმაზის ამაღლებამდე “ძუელნი ღმერთნი მამათა ჩვენთანი, გაცი და გაიმ” ბატონობდნენ ქართულ ოლიმპოზე. არმაზის დაბადებამ გაცი და გაიმ დაამცრო, მაგრამ თავის გვერდით მაინც დაუთმო ადგილი და გარკვეული ფუნქციებიც შეუნარჩუნა.
ქრისტიანობამ ქართლში დამკვიდრების შემდეგ წარმართულ კულტებს ბრძოლა გამოუცხადა, კერპები და წარმართული სალოცავები მოსპო, მათ რიცხვში გაცისა და გაიმისაც, რომელთა სახელებს შემდგომი პერიოდის ქართული წერილობითი წყაროები, საერო თუ სასულიერო ლიტერატურა და ქართული ხალხური ზეპირსიტყვიერება აღარ იხსენიებს.

 



სტატიის ავტორი – ვლასი ვაწაძე;

გამოყენებული ლიტერატურა - ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ისტორიის დოქტორის (Ph.D.) აკადემიური ხარისხის მოსაპოვებლად წარმოდგენილი დისერტაცია. თბილისის უნივერსიტეტის გამომცელობა. 2009წ.

 


megobari saitebi

   

01.10.2014